περ. Φρέαρ, τχ. 7, Μάιος-Ιούνιος 2014, σ. 362-363
του Ν. Π. Παΐσιου
Χαίρε αυγή μυστικής ημέρας: ο στίχος λάμπει μέσα στο κοντάκιο του Ακαθίστου και κατακηλεί τους εκκλησιαζόμενους, κατά τη δεύτερη στάση των Χαιρετσμών. Ο Ακάθιστος αποτελεί σπάνιο φαινόμενο στην εκκλησιαστική ποίηση και εν γένει, θα έλεγα, στη λογοτεχνία, γιατί, ενώ το κοντάκιο αντικαθίσταται κατά τον 8ο αιώνα από τον κανόνα και εξαφανίζεται, ο ύμνος αυτός επιζεί μέχρι σήμερα στη λειτουργική χρήση της Εκκλησίας και είναι εξαιρετικά δημοφιλής στους χριστιανούς, εξακολουθεί να συγκινεί και να εμπνέει (και τους μη χριστιανούς). Ο Ακάθιστος είναι το μόνο κοντάκιο της βυζαντινής υμνογραφίας που επιβίωσε στη λειτουργική ζωή. Αυτά που σημειώνονται στα λειτουργικά βιβλία ως κοντάκια είναι προοίμια των κοντακίων. Υπενθυμίζω εν τάχει λίγα τεχνικά: ο Ακάθιστος Ύμνος αποτελείται από 24 οίκους ή στροφές, με αλφαβητική ακροστιχίδα, και με τη μοναδική ιδιαιτερότητα ότι οι περιττοί οίκοι δεν έχουν ίδιο αριθμό συλλαβών με τους άρτιους, καθώς οι περιττοί συμπληρώνονται με δώδεκα στίχους χαιρετισμών στην Παναγία. Έχει δύο ή τρία προοίμια (Το προσταχθέν μυστικώς, που θεωρείται το αρχικό και το ακούμε την Παρασκευή της Ε΄ των Νηστειών, όταν ψάλλεται όλος ο Ακάθιστος μαζί, το μεταγενέστερο Τη υπερμάχω και, τρίτο -εδώ υπάρχει ασυμφωνία-το Ου παυόμεθα) και δύο -άλλη ιδιομορφία αυτή- εφύμνια, ένα για τους περιττούς οίκους (Χαίρε νύμφη ανύμφευτε) και άλλο για τους άρτιους (Αλληλούια).
Ο στίχος μας ανήκει στον ένατο οίκο (Ίδον παίδες Χαλδαίων…) που, μαζί με τον όγδοο (Θεοδρόμον αστέρα θεωρήσαντες μάγοι…) αφορά θεματικά τους σοφούς αστρολόγους που οδηγήθηκαν στο σπήλαιο της Γεννήσεως από το θεϊκό αστέρι. Συναφώς λοιπόν προς τη ιδιότητά τους οι Χαλδαίοι χαιρετούν την Παναγία και της λένε:
Χαίρε αστέρος αδύτου μήτηρ
Χαίρε αυγή μυστικής ημέρας.1
Το επίθετο μυστικός είναι συχνόχρηστο στην ελληνική χριστιανική γραμματεία, θεολογική και ποιητική, και έχει τη σημασία του κεκρυμμένου, που απαιτεί ειδική πνευματική ικανότητα για να νοηθεί, του μυστηριακού, του ιερού, και άλλες παραπλήσιες αλλά και τεχνικότερες.
Στο προκείμενο: τι σημαίνει εδώ μυστική ημέρα; Ποια είναι η ημέρα αυτή, η οποία χαράζει με την Παναγία; Είναι η ημέρα του Ευαγγελισμού, κατά την οποία ψαλλόταν αρχικά ο Ακάθιστος; Είναι η ημέρα της Γέννησης του Χριστού, η οποία αποτελεί όντως και τον αφηγηματικό πυρήνα του Ακαθίστου; Ο βιβλικός Θεός εισδύει μέσα στην ιστορία, παρεμβαίνει στην πορεία της και η παρέμβασή του αυτή για την πραγμάτωση του απολυτρωτικού έργου του έχει πράγματι ορισμένες στιγμές εξέχουσες, όπως οι παραπάνω. Δεν νομίζω πάντως πως είναι αναγκαστικό να ερμηνεύσουμε τον στίχο με τόσο συγκεκριμένο τρόπο. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η μυστική ημέρα, στην οποία απηχείται όλη η βιβλική παράδοση της Ημέρας Κυρίου, έχει περιεχόμενο απολυτρωτικό. Μπορούμε λοιπόν να την εννοήσουμε γενικότερα ως την ημέρα της Λύτρωσης, δηλαδή μια μέρα που ήρθε κάποτε κατά το ιστορικό παρελθόν, που θα έρθει στο μέλλον και που έρχεται αδιάκοπα στο παρόν. Με άλλα λόγια, η μυστική ημέρα είναι ο ίδιος ο Χριστός, που ήρθε στον κόσμο, θα ξανάρθει και που έρχεται αδιάκοπα, ο ην και ο ων και ο ερχόμενος (Απ 4:8).
Τούτος ο στίχος αρέσει πολύ και στον Εβραίο φίλο μου Σάββα Μιχαήλ και τον έχουμε συζητήσει πολλές φορές. Για τον μεσσιανικό τρόπο με τον οποίο σκέφτεται, η μυστική ημέρα είναι η ημέρα της Επανάστασης που έγινε (της Οκτωβριανής, εννοεί) και εκείνης που θα γίνει για την πανανθρώπινη ελευθερία και χειραφέτηση. Δεν μπορώ βέβαια να συμφωνήσω, αλλά παραδέχομαι πως εννοεί τον στίχο προς τη σωστή κατεύθυνση, ως ένα απολυτρωτικό γεγονός που έγινε μια ορισμένη στιγμή στην Ιστορία και θα ξαναγίνει, που θα ολοκληρωθεί στο (εγγύς, κατά τη ελπίδα του) μέλλον.
Ως τότε, μυστική ημέρα γίνεται κάθε πραγματική μέρα της ζωής του ανθρώπου, όταν αυτός αναλαμβάνει τον καθημερινό κόπο της αγάπης, γιατί μόνο με αυτόν τον τρόπο η πίστη γίνεται έμπρακτη και η ελπίδα υπομονετική (1Θεσ 1:3). Τούτη η μέρα ξημερώνει καθημερινά και οι άνθρωποι μπορούν να γίνονται από τώρα υιοί ημέρας (1Θες 5:5), αυτής ακριβώς της μυστικής ημέρας.
Το ποιητικό κάλλος του στίχου μάς έβγαλε αλλού, εκεί ακριβώς που ήθελε να μας πάει.
1 Ο P. F. Krypiakiewicz στη μελέτη του «De hymni Acathisti auctore» εντόπισε πρώτος, νομίζω, την πηγή των στίχων αυτών στον Εφραίμ τον Σύρο (Μήτηρ και δούλη του αδύτου αστέρος, αυγή της αληθινής και μυστικής ημέρας), Byzantinische Zeitschrift, 18, 1909, σ. 357-382: 368.