εφ. Χρονικά Δυτικής Μακεδονίας (αφιέρωμα στον Ν. Δ. Τ.), 2 Δεκεμβρίου 2016
Ο Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος είναι μια μοναδική περίπτωση στα νεοελληνικά γράμματα: φιλόλογος, ποιητής, πεζογράφος, μεταφραστής, συγγραφέας διδακτικών δοκιμίων, φιλολογικός εκδότης πολλών κειμένων, επιμελητής συλλογικών τόμων, διευθυντής περιοδικών και, τέλος ή και κυρίως, συγγραφέας αμέτρητων κειμένων σε είδος μεικτό, λογοτεχνικών και φιλολογικών αξεχώριστα. Ίσως αυτό να είναι και το γοητευτικότερο κομμάτι του έργου του, τα πάμπολλα δηλαδή φιλολογικά κείμενα που έχει γράψει με τον τρόπο της λογοτεχνίας· δεν εννοώ που διαβάζονται ως λογοτεχνία επειδή είναι καλογραμμένα, αλλά κείμενα που εξαρχής είναι σκηνοθετημένα και γραμμένα ως λογοτεχνία. Δεν ξέρω άλλο παρόμοιο παράδειγμα στα γράμματά μας. Το έργο του δεν το γνωρίζει κανείς, όχι συνολικά αλλά ούτε καν σε βαθμό ικανοποιητικό, διότι δεν έχει θησαυριστεί σε βιβλία, αλλά είναι εγκατεσπαρμένο σε δεκάδες περιοδικά και εφημερίδες και μεγάλο μέρος του (πόσο;) μένει ανέκδοτο. Ας προσθέσω εδώ ότι ο Τριανταφυλλόπουλος είναι ο δεινότερος επιστολογράφος όχι απλώς της εποχής μας αλλά των γραμμάτων μας. Επειδή είμαι παραλήπτης μερικών εκατοντάδων τέτοιων επιστολών, μπορώ να μαρτυρήσω για τη φιλολογική άμα και λογοτεχνική αξία τους.
Το άκουσμα του ονόματος του Τριανταφυλλόπουλου οδηγεί αυτόματα στο όνομα τού Παπαδιαμάντη. Σωστά, αρκεί να μην είναι και αποκλειστικά. Χάρις στον Ν. Δ. Τ. ο Παπαδιαμάντης είναι ο μόνος πεζογράφος μας του οποίου διαθέτουμε κριτική έκδοση των Απάντων του. Το εντυπωσιακό ωστόσο με τον Τριανταφυλλόπουλο ως φιλολογικό εκδότη είναι πως δεν επαναπαύθηκε, όταν ολοκλήρωσε το λαμπρό οικοδόμημα της πεντάτομης έκδοσης, αλλά συνέχισε ακάματα να διορθώνει γραφές του παπαδιαμαντικού κειμένου. Η δεκαπεντάτομη χρηστική έκδοση του Βήματος περιέχει πλήθος νέες γραφές. Θα δώσω ένα παράδειγμα από ένα πασίγνωστο διήγημα του Παπαδιαμάντη. Έχουμε όλοι μας διαβάσει και ξαναδιαβάσει το διήγημα «Στο Χριστό στο Κάστρο» και κανείς ποτέ δεν παραξενεύτηκε που ο διώκτης Αλέξανδρος προσπαθεί να δελεάσει ένα τρίχρονο αγόρι «διά δώρων και θυσιών» (2.294.12). Τι δέλεαρ μπορούν να αποτελούν οι θυσίες για τον μικρό Κήρυκο; Ο Τριανταφυλλόπουλος, χρόνια μετά την κριτική έκδοση, θα εμπνευστεί τη σωστή γραφή: «θωπειών» αντί «θυσιών». Η φράση βγάζει πλέον νόημα: με δώρα και χάδια προσπαθεί να τον ξεγελάσει. Την εμπνέεται, μα τώρα πια που έχει εξοικειωθεί με τη γραφή του Παπαδιαμάντη, χάρις στα χειρόγραφα των μεταφράσεων του Φίνλεϋ και του Γόρδωνος, μπορεί να την στηρίξει και παλαιογραφικά. Η σωστή γραφή θα τυπωθεί στην έκδοση του Βήματος (τόμ. 7, 2011).
Η αξία της κριτικής έκδοσης μα και της φιλολογικής δεινότητας του Τριανταφυλλόπουλου φαίνεται και στο Γλωσσάριό της. Εξήντα σελίδες πιάνει στον πέμπτο τόμο του Δόμου όταν συγκεντρώνεται όλο μαζί. Ερμηνεύονται λέξεις ιδιωματικές, πολύ συχνά αθησαύριστες στα Λεξικά. Έχουμε αναρωτηθεί πόσα χωρία του παπαδιαμαντικού κειμένου θα μας έμεναν ακατανόητα χωρίς το Γλωσσάριο του Ν. Δ. Τ., και τις οποίες δεν θα μπορούσαμε να βρούμε σε κανένα Λεξικό; Τι θα καταλαβαίναμε αίφνης από το χωρίο «Ούτε κατεδέχθη μάλιστα να στρέψη πλάγιον βήμα εις τον μαυροπίνακα, εφ’ ου υπήρχον διά καλόν και διά κακόν, τινές αγκούτσες διά κιμωλίας χαραγμέναι» («Ο Τυφροσύρτης», 2.464.32) χωρίς το Γλωσσάριο, όπου ερμηνεύεται η λ. αγκούτσα, με σημασία αθησαύριστη στο Ιστορικό Λεξικό της Ακαδημίας, και όπου μας δίνεται και η διαφορετική σημασία της λέξης, επίσης αθησαύριστη, σε άλλο διήγημα του Παπαδιαμάντη; Συνιστώ να πάρει κανείς να διαβάσει το Γλωσσάρι μόνο του, αυτόνομα, για να καταλάβει όχι απλώς τι μόχθος απαιτήθηκε αλλά και τι γνώση.
Ένα δεύτερο, πολύ σημαντικό και σπάνιο γνώρισμα του Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλου ως εκδότη, που φανερώνει ταυτόχρονα την επιστημοσύνη και το φιλολογικό ήθος του, είναι η νόθευση κειμένων που ο ίδιος είχε εκδώσει ως γνήσια στον Ε΄ τόμο του Δόμου. Εννέα τέτοια κείμενα νόθευσε ο Ν.Δ. Τ., με αναλυτική επιχειρηματολογία και τεκμηρίωση.
Ο Τριανταφυλλόπουλος στάθηκε ακοίμητος φρουρός του παπαδιαμαντικού κειμένου. Κάποια στιγμή το κείμενο κινδύνεψε, όταν ορισμένοι, παρασυρμένοι από την ίδιά τους την ανακάλυψη, πίστεψαν ότι διηγήματα του Παπαδιαμάντη, αναδημοσιευμένα μετά τον θάνατό του στον λαϊκό Τύπο, αποτελούσαν νέα, τελική μορφή τους, με διορθώσεις και νέες γραφές του ίδιου του Παπαδιαμάντη. Ο Τριανταφυλλόπουλος, με σειρά κειμένων υψηλής φιλολογικής αυστηρότητας και ακρίβειας, σήκωσε μόνος του το βάρος της υπεράσπισης του παπαδιαμαντικού κειμένου. Δεν μπορώ να επεκταθώ επ’ αυτού περισσότερο σε τούτο το σύντομο σημείωμα, αλλά θα προσθέσω ότι τα κείμενα αυτά πρέπει να διδάσκονται στις φιλολογικές σχολές μας, στους μαθητευόμενους φιλολόγους.
Κατακλείω παίζων άμα και σπουδάζων. Ο Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος έχει διατελέσει προπονητής ομάδας πόλο. Θα καταφύγω σε μια μεταφορά, όχι από το βαρετό πόλο, αλλά από το ποδόσφαιρο το οποίο επίσης έχει παίξει και γνωρίζει. Ο Τριανταφυλλόπουλος, αδιαμφισβήτητος αρχηγός της παπαδιαμαντικής ομάδας, παίζει μοντέρνο ποδόσφαιρο, κάνει δηλαδή τα πάντα: εκδίδει και διορθώνει, υπομνηματίζει, συντάσσει γλωσσάρια, ερμηνεύει, υπερασπίζεται και ελέγχει, επιμελείται παπαδιαμαντικούς τόμους κάθε λογής, γράφει διδακτικά δοκίμια για τη σχολική διδασκαλία του συγγραφέα. Παίζει σε όλες τις θέσεις: σκληρή άμυνα, δεν αφήνει μπαλιά να απειλήσει τα παπαδιαμαντικά δίχτυα και δεν διστάζει να δώσει και καμιά καλαμιά. Άπιαστος κυνηγός, φόβος και τρόμος των αντιπάλων. Κλασικό δεκάρι, δίνει ασίστ στους παίχτες της ομάδας του και τους δημιουργεί ευκαιρίες να σκοράρουν και αυτοί. Τα τελευταία χρόνια τον βλέπουμε και στον ρόλο του προπονητή των νεότερων παιχτών της ομάδας, με πρώτη και καλύτερη τη Λαμπρινή.