Πρόλογος στο βιβλίο του μητροπολίτη Περγάμου Ιωάννη Εκατό κηρύγματα (Άρτος Ζωής, 2023)
Ο μητροπολίτης Περγάμου Ιωάννης δεν έθεσε στο κέντρο της θεολογικής σκέψης του και της εκκλησιαστικής πράξης του το κήρυγμα. Αλλού είναι στραμμένη η προσοχή του. Κάτι παραπάνω: θεωρεί ότι το κήρυγμα εκφράζει μια ιεραποστολική αντίληψη για την Εκκλησία, προτεσταντικής πηγής, η οποία δίνει την έμφαση στην προσέλευση οπαδών ή στη δημιουργία συνειδητών χριστιανών. Το βάρος σύμφωνα με την αντίληψη αυτή πέφτει στον άμβωνα ή στην αίθουσα, εις βάρος της Θείας Ευχαριστίας. Η αμβωνοκεντρική, όπως την ονομάζει, αντίληψη διαταράσσει τη Θεία Λειτουργία και αλλοιώνει την εσχατολογική έντασή της. Την αντίληψη αυτή την έφεραν στην Ελλάδα οι ευσεβιστικές Οργανώσεις και την υπηρέτησαν με ζήλο. Η μετάθεση του κηρύγματος στην ώρα του κοινωνικού, επειδή τότε «έχει κόσμο» στον ναό, αποτελεί, κατά τον Ζηζιούλα, εγκληματική ανατροπή της δομής και του πνεύματος της Λειτουργίας. Τις απόψεις αυτές τις έχει διατυπώσει αρκετές φορές σε κείμενά του (και ακόμη περισσότερες σε προφορικές συζητήσεις). Παραθέτω:
“Το κήρυγμα δεν προβλέπεται στα χειρόγραφα τα λειτουργικά. Υπήρχε με παράδοση να γίνεται κήρυγμα, αλλ’ όχι υποχρεωτικά να γίνεται στην αρχαία Εκκλησία. Το κήρυγμα πρέπει και αυτό να προσαρμόζεται στην ατμόσφαιρα την Εσχατολογική και να μη μας μεταφέρει από την Βασιλεία του Θεού στον κόσμο αυτόν εδώ και κατά ένα τρόπο να μας κάνει να ξεχνούμε την πραγματική μας πατρίδα και την πραγματική πίστη της Εκκλησίας, τη Βασιλεία του Θεού, και να ασχολούμεθα με τα προβλήματα της ημέρας. Εγώ τουλάχιστον το κήρυγμα το θεωρώ πάρα πολύ δύσκολο και με τρομάζει όσο τίποτε άλλο. Διότι εάν ένα πείσμα μπορεί να καταστρέψει την Εσχατολογική εμπειρία, που θέλει να μας δώσει η Θεία Ευχαριστία, πολλώ μάλλον, όταν το κήρυγμα γίνεται όπως γίνεται, και μάλιστα κατά νεωτάτη συνήθεια, που εισήχθη από τις Οργανώσεις, την ώρα του Κοινωνικού. Το κήρυγμα κατά την ώρα του Κοινωνικού είναι, κατά την ταπεινή μου γνώμη, εγκληματικό [υπογράμμιση δική μου] παρ’ όλο που γίνεται αποδεκτό από όλους, αλλά ανατρεπτικό της δομής της Θείας Λειτουργίας, κατά ένα τρόπο βάναυσο. Διότι εκείνη την ώρα […] άλλο πράγμα κάνει η Εκκλησία, δεν διδάσκει”. [1]
Έχουμε συζητήσει επανειλημμένως το ζήτημα και δεν χωρεί αμφιβολία ότι ο Περγάμου δεν θυμώνει απλώς με το κήρυγμα την ώρα του κοινωνικού, αλλά δεν βλέπει γενικότερα με καλό μάτι το κήρυγμα. Συμφωνώ μαζί ότι η σωστή θέση του κηρύγματος είναι μετά τα αναγνώσματα, χωρίς ωστόσο να θεωρώ «εγκληματική» τη μετάθεσή του σε άλλη στιγμή. Πιστεύω όμως, αντίθετα από εκείνον, στη μεγάλη σημασία του κηρύγματος και του έλεγα ότι το κήρυγμα είναι μυστήριο (sacramentum), το μυστήριο του Λόγου του Θεού, και ότι η κατεξοχήν θέση του είναι μέσα στη Λειτουργία. Εκτός Λειτουργίας γίνεται διάλεξη ή μάθημα εξηγητικής. Καθώς ο Περγάμου έδινε μεγάλη σημασία -πάντα ή τώρα τελευταία;- στις μεταναστάσιμες εμφανίσεις του Χριστού, προσέφευγα και εγώ στην εμφάνισή του στους μαθητές στην πορεία προς Εμμαούς (Λκ 24:13-35), όπου τους εξηγούσε (διηρμήνευεν) τι λένε οι γραφές για αυτόν, αρξάμενος από Μωϋσέως και πάντων των προφητών. Οι μαθητές τον αναγνώρισαν στην κλάση του άρτου, επειδή προηγουμένως τον είχαν ακούσει να διανοίγει (διήνοιγεν) τις γραφές και ζεστάθηκε η καρδιά τους (η καρδία ημών καιομένη ην εν ημίν). Ο Λόγος και η Ευχαριστία είναι αξεχώριστα, το ένα δεν μπορεί να νοηθεί χωρίς το άλλο. Ο Περγάμου αντιδρούσε, δεν ήθελε να μετακινηθεί από την άποψή του. Δεν ήθελε να δει την ουσία του ζητήματος, αλλά στεκόταν στο περιεχόμενο και την ποιότητα των κηρυγμάτων που εκφωνούνται στους ναούς -ποιος διαφωνεί ότι στην συντριπτική πλειονότητά τους είναι απαράδεκτα;- και στην στιγμή της εκφώνησης τους. Ό, τι ωστόσο και αν πίστευε ο σεβασμιότατος Περγάμου για το κήρυγμα, ο ίδιος δεν αρνήθηκε να κηρύξει. Δεν υπήρξε συστηματικός κήρυκας, και λόγω της ιδιότυπης επισκοπικής διακονίας του -χωρίς τοπική έδρα και ποίμνιο-, πάντως κήρυξε. Πάνω από χίλια κηρύγματα, μας πληροφορεί ο ίδιος, έκανε στα χρόνια της αρχιερατείας του!
Ένα βράδυ -δεν θυμάμαι ακριβώς πότε- στο φιλόξενο σπίτι του γιατρού του και στενού φίλου του Γιώργου Παπαγεωργίου, όπου συναντιόμασταν τακτικά, πρότεινα στον μητροπολίτη να εκδώσουμε ορισμένα κηρύγματά του στον Άρτο Ζωής στη σειρά «Βιβλιοθήκη του κηρύγματος». Το δέχτηκε, αφού πρόβαλε αρχικά λίγες επιφυλάξεις, για την τιμή των όπλων. Μου παρέδωσε κάτι παραπάνω από εκατό κηρύγματα, και μετ’ ου πολύ άρχιζε να πιέζει χαριτωμένα για την όσο γίνεται ταχύτερη έκδοση, χωρίς να αντιλαμβάνεται ακριβώς πόση δουλειά χρειαζόταν, ώστε οι πρόχειρες εκτυπώσεις που παρέδωσε να γίνουν βιβλίο. Τον τίτλο τον διάλεξα εγώ (γι’ αυτό και στρογγύλεψα τον αριθμό των κηρυγμάτων) και τον δέχτηκε ασμένως. Του ζήτησα να γράψει έναν πρόλογο, τον οποίο έστειλε στις 21 Οκτωβρίου 2022, και ο οποίος εκφράζει τον μεγαλύτερο βαθμό αποδοχής του κηρύγματος, που θα μπορούσε να περιμένει κανείς από τον Ζηζιούλα. Αποδέχεται ότι ο λόγος του κηρύγματος είναι ιερουργία, που διαβεβαιώνει τους ανθρώπους για την αγάπη του Θεού, ιδίως ὅταν «ἀκούγεται καί προσφέρεται στά πλαίσια τῆς Θείας Λειτουργίας, στήν ὁποία ὁ Λόγος ‘‘σαρκοῦται’’ καί προσφέρεται στόν ἄνθρωπο πρός κοινωνίαν», και συμπληρώνει πως σκοπός του είναι να μεταφέρει ερμηνευτικά «στή γλώσσα καί τά νοήματα κάθε συγκεκριμένης ἐποχῆς τό μήνυμα τοῦ Εὐαγγελίου ἐγκεντρίζοντάς το στό πολιτισμικό πλαίσιο ἑνός συγκεκριμένου τόπου καί χρόνου». Ο Πρόλογος αυτός μου έδωσε μεγάλη χαρά και του το είπα. Θα αποτελούσε ωστόσο παρανόηση των λεγομένων μου εδώ να θεωρηθεί ότι η θετικότερη αντιμετώπιση του κηρύγματος που εκφράζεται στον Πρόλογο οφείλεται στις συζητήσεις μας. Δεν πιστεύω διόλου κάτι τέτοιο, πιστεύω όμως ότι οφείλεται στο ίδιο το γεγονός της έκδοσης των κηρυγμάτων του. Η έκδοση αποτελεί από μόνη της καταξίωση του κηρύγματος και αυτή ακριβώς η καταξίωση εκφράστηκε στον Πρόλογο.
Πιστεύουμε σε έναν Θεό που του μιλάμε και μας μιλάει, μας απευθύνεται και του απευθυνόμαστε. Στη Λειτουργία ακούμε τον Λόγο του Θεού, τον διάλογο, καλύτερα, Θεού και ανθρώπου που υπάρχει στη Γραφή. Από τη στιγμή που στη Λειτουργία υπάρχουν τα βιβλικά αναγνώσματα, αυτό αυτόματα σημαίνει ότι έχει θέση εκεί και το κήρυγμα, δηλαδή το κήρυγμα, θέλω να πω, έχει λειτουργική θέση και αξία. Αυτό πίστευε η Εκκλησία από παλιά, εξού και η ευχή μέχρι σήμερα -δυστυχώς μυστική σε όλους σχεδόν τους ναούς-, με την οποία προσευχόμαστε στον Χριστό, προ της αναγνώσεως του Ευαγγελίου, να διανοίξει τους οφθαλμούς της διανοίας μας «εις την των ευαγγελικών σου κηρυγμάτων κατανόησιν». Αυτή ακριβώς την κατανόηση έρχεται να υπηρετήσει το κήρυγμα. Σε ένα από τα παλαιότερα λειτουργικά βιβλία, το Ευχολόγιο του Σεραπίωνος (μέσα του 4ου αι.), υπάρχει ευχή προ των γραφικών αναγνωσμάτων και άλλη ευχή «μετά το αναστήναι από της ομιλίας». Παραθέτω απόσπασμα από την πρώτη (κατά την έκδοση F. E. Brightman, 1900):
“Παρακαλώ δε, Πνεύμα άγιον απόστειλον εις την ημετέραν διάνοιαν και χάρισαι ημίν μαθείν τας θείας γραφάς από αγίου Πνεύματος και διερμηνεύειν καθαρώς και αξίως, ίνα ωφεληθώσιν οι παρόντες λαοί πάντες”.[2]
Ο μητροπολίτης Περγάμου, επειδή είναι ο ίδιος καλός ακροατής του Λόγου του Θεού, επειδή ο Λόγος αυτός έχει σημασία πρώτα πρώτα στη δική του ζωή, τον διερμηνεύει στα κηρύγματά του καθαρώς και αξίως και για μας τους άλλους, προς ωφέλεια του λαού του Θεού. Του είμαστε ευγνώμονες!
Υστερόγραφο
Ο μητροπολίτης Γέρων Περγάμου Ιωάννης απολύθηκε εν ειρήνη, στις 2 Φεβρουαρίου 2023, κατά τη μεγάλη δεσποτική εορτή της Υπαπαντής. Δεν πρόλαβε να κρατήσει το βιβλίο στα χέρια του. Ο εισαγωγικός τούτος χαιρετισμός έγινε αποχαιρετισμός. Αιωνία αυτού η μνήμη!
Στ. Ζ.
[1] Μητροπολίτου Περγάμου Ιωάννου, Ευχαριστίας εξεμπλάριον, Ιερά μονή Αγίας Παρασκευής Μαζίου Μεγάρων, Μέγαρα, 2006, σ. 126-127. Βλ. στο ίδιο και σ. 26-27, 85, 137, 220 (σημ. 58).
[2] Panteleimon E. Rodopoulos, The Sacramentary of Serapion, Θεσσαλονίκη 1967, σ. 116.