περ. Άνθρωπος, τχ. 18, Φεβρουάριος – Μάιος 2025, σ. 101-105
Μετά από τρία χρόνια περιορισμών που είχε επιβάλει ο πάπας Φραγκίσκος, ο διάδοχός του Λέων ΙΔ΄ ενέκρινε να τελεστεί, στις 25 Οκτωβρίου 2025, στη βασιλική του Αγίου Πέτρου στη Ρώμη, η τριδεντινή Λειτουργία, η λεγόμενη Λειτουργία του πάπα Πίου Ε΄ (1570). Προέστη ο Αμερικανός καρδινάλιος Ρέιμοντ Λέο Μπερκ (Raymond Leo Burke), που τέλεσε τη Λειτουργία στρεφόμενος ad orientem, με τα νώτα δηλαδή στο εκκλησίασμα, όπως γινόταν μέχρι τη Β΄ Βατικανή και όπως γίνεται μέχρι σήμερα στους Ορθόδοξους ναούς. Μετείχαν 1000 περίπου πιστοί από όλο τον κόσμο, που είχαν φτάσει εκεί οργανωμένα από το Coetus Internationalis Summorum Pontificum, που αριθμεί 27 ενώσεις υπέρ της τριδεντινής Λειτουργίας. Ο καρδινάλιος στην ομιλία του, μετά το ευαγγελικό ανάγνωσμα, τίμησε τον πάπα Βενέδικτο ΙΣΤ΄ και το ιδιόβουλό του Summorum Pontificum, ενώ δεν ανέφερε καθόλου τον πάπα Φραγκίσκο, του οποίου άλλωστε υπήρξε σφοδρός αντίπαλος. Κατανοώ έναν ηλικιωμένο Καθολικό να θέλει να ακούσει τη Λειτουργία των παιδικών του χρόνων, αλλά όλοι εκείνοι οι νέοι που δεν καταλαβαίνουν γρυ λατινικά για ποιο λόγο είναι θιασώτες της λατινικής ακολουθίας; Ποιο το νόημα αυτής της διαμάχης για τη λατινική Λειτουργία σήμερα, εξήντα χρόνια μετά τη Β΄ Βατικανή; Διακυβεύεται άραγε σε αυτή την υπόθεση κάτι σοβαρό για τη ζωή και την πορεία του καθολικισμού;
Ο πάπας Φραγκίσκος φοβόταν την ιδεολογική και πολιτική εργαλειοποίηση της λατινικής Λειτουργίας από εκείνους που αντιλαμβάνονται τον χριστιανισμό ως οχύρωμα για να πολεμήσουν όσους θεωρούν εχθρούς όχι της πίστης αλλά της Δύσης. Οι φόβοι του δεν ήταν ανεδαφικοί. Τους επιβεβαιώνει με τον καλύτερο τρόπο το πολιτικό μανιφέστο του Εβραίου ακροδεξιού Ερίκ Ζεμμούρ La messe n’ est pas dite, Fayard/Pensée Libre, που κυκλοφόρησε τον ίδιο μήνα (Οκτώβριος 2025), στο οποίο υπερασπίζεται με πάθος την Καθολική Εκκλησία και εν γένει έναν ταυτοτικό χριστιανισμό, χωρίς Χριστό και Ευαγγέλιο, ως ανάχωμα στο Ισλάμ και στον γουοκισμό.1 Χριστιανισμός χωρίς Χριστό, αλλά με λατινική Λειτουργία! Ο ακροδεξιός πολιτικός έχει κάθε λόγο να εχθρεύεται τον πάπα Φραγκίσκο: «Οι Λειτουργίες στα λατινικά επιδοκιμάζονται από τη συντριπτική πλειονότητα, στο Παρίσι όπως και στη Σάρτρη, προς μεγάλη απογοήτευση του πάπα Φραγκίσκου ο οποίος, αντίθετα από τον προκάτοχό του, σήκωσε αληθινό πόλεμο κατά της Λειτουργίας στα λατινικά. Ο παλιός μαθητής των ιησουιτών είχε καλά καταλάβει την ταυτοτική και πολιτική σημασία της τριδεντινής ακολουθίας πριν από τη Β΄ Βατικανή και, ως σφοδρός αντίπαλος της Ευρώπης και ιδιαιτέρως της Γαλλίας που ήταν, πάσχισε να περιορίσει αυτή την ταυτοτική επιστροφή των νεαρών Ευρωπαίων προς τις πολιτιστικές ρίζες τους» (σ. 115)! Είναι όμως όλοι οι θιασώτες της λατινικής Λειτουργίας ταυτοτικοί ακροδεξιοί, όπως θέλει ο Ζεμμούρ; Δεν το πιστεύω και κυρίως πιστεύω ότι δεν πρέπει να τους εξωθήσουμε να γίνουν. Χρειάζεται μάλλον να αποδραματοποιηθεί η υπόθεση, και προς αυτή την κατεύθυνση εξάλλου δείχνει η στάση της μεγάλης πλειονότητας των Καθολικών πιστών, που δεν ιδεολογικοποιεί την προτίμηση στη λατινική ακολουθία. Το ίδιο ακριβώς δείχνει και η στάση πολλών Καθολικών νέων: μετέχουν και στους δύο τύπους Λειτουργίας, χωρίς να τρέφουν κανένα αίσθημα κατά της Β΄ Βατικανής, την οποία κατά το μάλλον ή ήττον αγνοούν. Άλλωστε, την ομιλούμενη δεν μπορούν να την αποφύγουν ούτε οι παραδοσιοκράτες, οι tradis: σε αυτήν διαβάζονται τα βιβλικά αναγνώσματα, είτε αποκλειστικά είτε μετά την ανάγνωση στα λατινικά, και σε αυτή βεβαίως γίνεται το κήρυγμα και στις δικές τους συνάξεις. Ας διευκρινίσω εδώ πως μπορεί να γίνει -και γίνεται πράγματι σε πολλές ενορίες- Λειτουργία στα λατινικά και σύμφωνα με τη Missale του πάπα Παύλου ΣΤ΄ (1969, και ουσιαστικά 1970), οι υπέρμαχοι όμως της τριδεντινής λειτουργίας δεν την προτιμούν για τη γλώσσα της, αλλά για άλλους λόγους και, στην καλύτερη περίπτωση, για την εντονότερη, καταπώς λένε, μυσταγωγικότητά της.
Η τρέχουσα δημοσιογραφική συζήτηση στις Καθολικές χώρες, με αφορμή και την πρόσφατη Λειτουργία στον Άγιο Πέτρο, στράφηκε κυρίως γύρω από τη γλώσσα, τα άμφια, τις γονυκλισίες και τις λειτουργικές χειρονομίες, αγνοώντας ή αδιαφορώντας για τον θεολογικό πυρήνα της διαφοράς ανάμεσα στην τριδεντινή Λειτουργία (όπως διαμορφώθηκε από τη Missale Romanum του πάπα Ιωάννη ΚΓ΄, 1962) και στη Λειτουργία μετά τη μεταρρύθμιση της Β΄ Βατικανής. Εκεί όμως βρίσκεται η κρίσιμη διαφορά, η οποία δεν αφορά μόνο την Καθολική Εκκλησία αλλά όλο τον χριστιανισμό συνολικά, γι’ αυτό και θα επιχειρήσουμε παρακάτω να τη συνοψίσουμε με κάθε συντομία.
Ας ξεκινήσουμε από την αφετηρία. Στον Μυστικό Δείπνο, όπου ιδρύεται το μυστήριο της Ευχαριστίας, ο Χριστός, την παραμονή του σταυρικού θανάτου του, αποκάλυψε στους μαθητές το νόημα αυτού του θανάτου. Με άλλα λόγια, το νόημα του Μυστικού Δείπνου και το νόημα του Σταυρού ταυτίζονται.
Στην 22η συνεδρία, στις 17 Σεπτεμβρίου 1562, της εν Τριδέντω Συνόδου, ο τότε πάπας Πίος Δ΄ θα εκθέσει τη διδασκαλία για τη θυσία της Λειτουργίας (Doctrina de sacrificio Missae), η οποία προοιμιακά αναγνωρίζεται ως αληθής και μόνη (verum et singularun sacrificium). Παραθέτω λίγες φράσεις από το πρώτο κεφάλαιο (όλο το κείμενο είναι εύκολα προσβάσιμο στο διαδίκτυο):
Στο τελευταίο δείπνο, [ο Χριστός] τη νύχτα που παραδιδόταν, ως ιερεύς εις τον αιώνα, κατά την τάξιν Μελχισεδέκ, πρόσφερε στον Θεό Πατέρα το σώμα του και το αίμα του υπό τα είδη του άρτου και του οίνου.
Η Σύνοδος δηλαδή εννοεί το κοινό νόημα Δείπνου και Σταυρού ως εξής: ο Χριστός πρόσφερε τον εαυτό του θυσία στον Πατέρα πάνω στον βωμό του Σταυρού, προς εξευμενισμό του για τις αμαρτίες των ανθρώπων, το ίδιο επομένως και η Λειτουργία είναι θυσία εξιλαστήρια, όπως εξάλλου δηλώνεται ρητά στο δεύτερο κεφάλαιο του ίδιου κειμένου (vere propitiatorium esse).
Τα Ευαγγέλια όμως και ο Παύλος λένε άλλα. Στο τελευταίο Δείπνο ο Χριστός δεν απευθύνεται στον Πατέρα αλλά στους μαθητές του, σε όλους ανεξαίρετα, και στον Ιούδα που θα τον προδώσει και στον Πέτρο που θα τον αρνηθεί. Σε αυτούς προσφέρει τον άρτο – σώμα και τον οίνο-αίμα, και τους καλεί να συνεχίσουν να το κάνουν και εκείνοι. Ο Παύλος συνόψισε μια για πάντα (1Κορ 11:23-27): ο Κύριος Ιησούς εν τη νυκτί η παρεδίδοτο έλαβεν άρτον και ευχαριστήσας έκλασε και είπε· λάβετε φάγετε τούτό μου εστι το σώμα το υπέρ υμών κλώμενον· τούτο ποιείτε εις την εμήν ανάμνησιν. ωσαύτως και το ποτήριον μετά το δειπνήσαι λέγων· τούτο το ποτήριον η καινή διαθήκη εστίν εν τω εμώ αίματι· τούτο ποιείτε, οσάκις αν πίνητε, εις την εμήν ανάμνησιν. οσάκις γαρ αν εσθίητε τον άρτον τούτον και το ποτήριον τούτο πίνητε, τον θάνατον του Κυρίου καταγγέλλετε, άχρις ου αν έλθη. Η Ευχαριστία είναι ανάμνηση που συναιρεί το ιστορικό παρελθόν (τη νυκτί η παρεδίδοτο), το αδιάκοπο παρόν του Χριστού στη σύναξη της χριστιανικής κοινότητας (οσάκις αν) και το υποσχεμένο μέλλον της Παρουσίας του (άχρις ου αν έλθη).
Ο θάνατος του Χριστού δεν είναι εξευμενιστική θυσία στον Θεό Πατέρα. Το Πάθος άλλωστε του Χριστού δεν συνδέθηκε με την εορτή του Μεγάλου Εξιλασμού, το Γιομ Κιππούρ, αλλά με την εορτή του Πάσχα, την εορτή της απελευθέρωσης: από τη δουλεία τότε, από τον θάνατο τώρα και πάντα, ώστε να ζήσουμε τον θάνατο ως Πάσχα. Ο θάνατός του είναι δώρο αγάπης: ο Χριστός παραδίδεται στους εχθρούς του, χωρίς βία και αντίσταση, για να χαράξει τον δρόμο της δίχως όρια αγάπης. Η ερμηνεία της Συνόδου του Τριδέντου αποτελεί στρέβλωση του κοινού νοήματος Δείπνου και Σταυρού, μια στρέβλωση ωστόσο που έχει πίσω της μακρύ παρελθόν στον χριστιανισμό, αλλά και ισχυρό παρόν ακόμη. Η λειτουργική μεταρρύθμιση της Β΄ Βατικανής μετακινήθηκε από την ιδέα ότι ο Υιός προσφέρει επί του Σταυρού τον εαυτό του θυσία στον Πατέρα, στην πεποίθηση ότι ο Σταυρός, άρα και η Ευχαριστία, είναι προσφορά του Χριστού στους ανθρώπους, ότι αναμιμνησκόμενοι το Πάσχα του Χριστού υποδεχόμαστε το δώρο του Θεού σε μας. Μετακινήθηκε προς τη σωστή κατεύθυνση, κατανόησε και εξήγησε σωστότερα το νόημα της θυσίας του Χριστού, χωρίς να ακυρώσει ωστόσο τη Σύνοδο του Τριδέντου, σεβόμενη τη λειτουργική συνέχεια της Εκκλησίας: η μεταρρυθμισμένη λειτουργία της Β΄ Βατικανής, όπως αποτυπώθηκε στη Missale του πάπα Παύλου του ΣΤ΄, περιέχει τέσσερεις ευχαριστιακές προσευχές (αυτό που εμείς ονομάζουμε ευχή της αναφοράς), εκ των οποίων η πρώτη (Canon Romanus) είναι η παραδοσιακή και αιωνόβια (πριν και από τη Σύνοδο του Τριδέντου).
Ο μονσενιέρ Λεφέμπβρ (Lefebvre) υποστηρίζοντας την τριδεντινή Λειτουργία έλεγε διαρκώς ότι αυτή είναι η παντοτινή Λειτουργία (la messe de toujours). Ο ισχυρισμός είναι αυτόχρημα γελοίος, γιατί απλούστατα δεν υπήρξε ποτέ ούτε και θα υπάρξει μία και μόνη, παντοτινή Λειτουργία. Υπάρχουν δεκάδες και εκατοντάδες Λειτουργίες μέσα στην ιστορία. Αυτό ωστόσο που ήθελε να πει ο Λεφέμπβρ και όλοι οι tradis είναι πως αυτή είναι η σωστή θεολογικά Λειτουργία. Ε, λοιπόν, όχι, η λειτουργική μεταρρύθμιση της Β΄ Βατικανής παραδίδει μια Λειτουργία πιο κοντά στο Ευαγγέλιο από ό,τι η Σύνοδος του Τριδέντου, για τους λόγους που αναφέραμε αλλά και για πολλούς άλλους! Ένας από αυτούς είναι ότι ενίσχυσε κατά πολύ την παρουσία του Λόγου του Θεού και εισήγαγε τριετή κύκλο αναγνωσμάτων. Κατά τη Β΄ Βατικανή υπάρχουν δύο Τράπεζες: η Τράπεζα του Λόγου και η Τράπεζα της Ευχαριστίας, ο Λόγος του Θεού μάλιστα προηγείται της Ευχαριστίας, χωρίς αυτόν δεν μπορεί να υπάρχει Ευχαριστία.
***
Τα ζητήματα που αφορούν τη Λειτουργία είναι ακατανόητα για τους περισσότερους σήμερα, δεν είναι όμως διόλου δευτερεύοντα για τη ζωή της Εκκλησίας. Ο πάπας Φραγκίσκος, αναγνωρίζοντας την κεντρική σημασία τους, είχε πει σε μια ολομέλεια του Dicasterium για τη λατρεία (6-9 Φεβρουαρίου 2024, Ρώμη) ότι «χωρίς λειτουργική μεταρρύθμιση δεν υπάρχει μεταρρύθμιση της Εκκλησίας». (Αν αυτό ισχύει μία φορά για την Καθολική Εκκλησία, ισχύει δέκα φορές για την Ορθόδοξη). Όταν πάντως γίνει συζήτηση για τη Λειτουργία, ειδικά στα Ορθόδοξα περιβάλλοντα, αν δεν είναι μια θεολογική ποιητικορητορεία, είναι κατά κανόνα τεχνική και ασφυκτικά αυτοαναφορική. Η Λειτουργία ωστόσο δεν έχει καμία απολύτως σημασία αν όσοι μετέχουν σε αυτήν δεν προσπαθούν να ζήσουν σε αρμονία με το νόημά της, που δεν είναι άλλο από τη θυσιαστική αγάπη. Τίθεται επομένως με οξύτητα το ερώτημα της σχέσης της Λειτουργίας με την ηθική. Περί αυτού όμως σε επόμενο κείμενό μας.
1 Για το βιβλίο αυτό του Ζεμμούρ, βλ. Στ. Ζ. «Χριστιανισμός χωρίς Χριστό», Η Καθημερινή, 11 Ιανουαρίου 2026.