Κείμενο στο πρόγραμμα της πάράστασης Εξαγωγή του Νίκου Διαμαντή, Δήλος 10-11 Σεπτεμβρίου 2021
Η γραμματεία του ελληνόφωνου εβραϊσμού, τεράστια σε όγκο και αξία, και η οποία δεν εξαντλείται, όπως νομίζουν οι περισσότεροι, στην ελληνιστική εποχή, έχει για καστρόπυργό της τη μετάφραση των Εβδομήκοντα, που ξεκίνησε με την Πεντάτευχο τον 3ο αιώνα π. Χ. και συνεχίστηκε τους επόμενους αιώνες με τα υπόλοιπα βιβλία. Στην ελληνική Βίβλο προστέθηκαν και βιβλία που δεν περιλαμβάνονται στον εβραϊκό κανόνα, ορισμένα από τα οποία γράφτηκαν απευθείας στα ελληνικά. Οι ενδοξότεροι εκπρόσωποί της γραμματείας αυτής είναι ο Φίλων και ο Ιώσηπος, που έζησαν στον 1ο αιώνα μ. Χ. Ένα παράδοξο και εντελώς απομόναχο έργο της είναι η τραγωδία Εξαγωγή του Εζεκιήλ, από την οποία έφτασαν ως εμάς 269 στίχοι. Για τον συγγραφέα δεν μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα σχεδόν τίποτε. Ακολουθώντας τον κύριο μελετητή και εκδότη του Howard Jacobson (The Exagoge of Ezekiel, Cambridge University Press, 1983) σημειώνουμε ότι έγραψε μάλλον κατά το δεύτερο μισό του 2ου μεταχριστιανικού αιώνα, στην Αλεξάνδρεια. Ενώ θεωρείται αναμφίβολο ότι διάβαζε τη Βίβλο στους Ο΄, δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι αν γνώριζε εβραϊκά και αν τα ελληνικά ήταν μητρική του γλώσσα. Εκείνο πάντως που εύκολα και σίγουρα μπορεί να διαπιστώσει και ο μη ειδικός αναγνώστης των στίχων της Εξαγωγής που σώθηκαν είναι ότι ο Εζεκιήλ χρησιμοποιεί τη βιβλική αφήγηση της Εξόδου, με την ίδια ελευθερία που χρησιμοποιούν και οι Έλληνες τραγικοί τους δικούς τους μύθους.
Η Έξοδος, από την οποία εμπνέεται το θέμα της τραγωδίας του ο Εζεκιήλ, είναι το μεγάλο βιβλίο της ελπίδας -γίνεται άραγε η ελπίδα τραγωδία; Ο Θεός της Εξόδου, Ελευθερωτής από τη δουλεία και Τιμωρός των τυράννων, εγγυάται στους σκλάβους της Αιγύπτου -της κάθε Αιγύπτου ανά τους αιώνες- ότι στον κόσμο αυτό δεν υπάρχει μόνο η Αίγυπτος της καταπίεσης και της διαφθοράς, υπάρχει και η δυνατότητα ενός άλλου κόσμου ελευθερίας και δικαιοσύνης. Το βιβλίο της Εξόδου αποτέλεσε θεμέλιο της βιβλικής ηθικής για την άνευ όρων υποδοχή και φροντίδα του ξένου που ζει ανάμεσά μας, γιατί δεν πρέπει να ξεχνάμε, μας λέει ο Θεός, ότι και εμείς ξένοι ήμαστε κάποτε εν γη Αιγύπτω. Επιπλέον, το βιβλίο αυτό στάθηκε σταθερό σημείο αναφοράς και βασική πηγή έμπνευσης πολλών απελευθερωτικών κινημάτων στην ιστορία μέχρι σήμερα, όπως, ανάμεσα στα πιο πρόσφατα, το κίνημα της απελευθέρωσης των μαύρων στην Αμερική και το κίνημα της θεολογίας της απελευθέρωσης στη Λατινική Αμερική.
Σκέφτομαι πως, αν ο Καβάφης γνώριζε την τραγωδία του Εζεκιήλ, θα του άρεσε που ένας Αλεξανδρινός πρόγονός του, Ιουδαίος το θρήσκευμα, θέλησε να απευθυνθεί στους συγχρόνους του -στους Εβραίους μόνο ή και στους Έλληνες;-, προσφεύγοντας στης «Τραγωδίας τον Λόγο τον λαμπρό» («Νέοι της Σιδώνος (400 μ. Χ.)»). Θέλω να πιστεύω πως θα τον κατέτασσε σε εκείνους που ήταν «Ιουδαίοι καλοί, Ιουδαίοι αγνοί, Ιουδαίοι πιστοί -προ πάντων. /Αλλά, καθώς που το απαιτούν η περιστάσεις, / και της ελληνικής λαλιάς ειδήμονες» («Αλέξανδρος Ιανναίος, και Αλεξάνδρα»).
Στον συγκλονιστικό ερειπιώνα της Δήλου, σώθηκαν και τα ίχνη αρχαίας Συναγωγής, που χτίστηκε τον 1ο αι. π. Χ. και λειτούργησε μέχρι και τον 2ο αι. μ. Χ., για τους τηρητές της Τορά, όταν πήγαιναν στο νησί για τις δουλειές τους. Οι ειδικοί μας λένε πως ήταν μάλλον Σαμαρείτες. Μου αρέσει να τους φαντάζομαι να μελετούν τον Νόμο και να προσεύχονται στον Γιαχβέ στο νησί του Απόλλωνα, αμετακίνητοι στην παράδοσή τους. Είναι στιγμή ευτυχισμένη να ακούγεται εδώ στη Δήλο, δίπλα ακριβώς στην ερειπωμένη Συναγωγή, σχεδόν δυο χιλιάδες χρόνια αργότερα, για πρώτη φορά από τότε που γράφτηκε, ο ελληνικός λόγος ενός Ιουδαίου της Αλεξάνδρειας.