Η Καθημερινή, 4 Οκτωβρίου 2026
Εκατόν πενήντα χρόνια κλείνουν φέτος από τη γέννηση του Μαξ Ζακόμπ (1876-1944), ποιητή και ζωγράφου της γαλλικής πρωτοπορίας, Εβραίου, που μεταστράφηκε στον χριστιανισμό (βαπτίστηκε στις 15 Φεβρουαρίου 1915, με ανάδοχο τον φίλο του Πάμπλο Πικάσο) και έζησε ως βαθιά πιστός Καθολικός. Το 1936 εγκαταστάθηκε, για δεύτερη φορά (η πρώτη ήταν από το 1921 ως το 1927), στην κοινότητα Saint-Benoît-sur-Loire, όπου έζησε σε στενή σχέση με ένα ιστορικό βενεδικτίνικο μοναστήρι (Abbaye de Fleury). Μένοντας στην περιοχή αυτή δέχτηκε μια μέρα του Ιουνίου 1941 πρόσκληση σε δείπνο. Ο γιος του οικοδεσπότη, μόλις δεκαεπτά ετών, φοιτητής ήδη της Ιατρικής στο Παρίσι, γράφει ποιήματα και έχει προλάβει μάλιστα να εκδώσει και μια ποιητική συλλογή (La Rose privée, Μάιος 1941). Αυτός είναι μάλλον ο λόγος της πρόσκλησης του κοσμοκαλόγερου Μαξ Ζακόμπ, που ήταν τότε 65 χρονών, και εκείνη η συνάντηση στάθηκε η αφορμή να γράψει καμιά τριανταριά σελίδες και να τις στείλει στον επίδοξο νέο ποιητή. Θα εκδοθούν λίγα χρόνια αργότερα με τον τίτλο Conseils à un jeune poète (Gallimard, 1945). Σαράντα χρόνια μετά την πρώτη γαλλική έκδοση το μικρό βιβλίο μεταφράστηκε και στα ελληνικά: Συμβουλές σ’ ένα νέο ποιητή (μτφρ. Αντώνης Φωστιέρης, Καστανιώτης, 1984).
Παραθέτω ένα απόσπασμα που δείχνει πώς εννοούσε την ποίηση ο ποιητής και πιστός Μαξ Ζακόμπ: «Οι ιδέες δεν έχουν καμιά σχέση με την ποίηση: αυτό που μετράει είναι το ανέκφραστο. Οι ιδέες δεν ανήκουν στον άνθρωπο∙ κατεβαίνουν από τον ουρανό των εικόνων. Εμείς απλώς τις οικειοποιούμαστε. Δεν υπάρχει τίποτα πιο θλιβερό και πιο βαρύ από τις ιδέες· […] Όμως παύουν να είναι ιδέες αν τις νιώσετε μέχρι θανάτου, αν τις νιώσετε με πάθος, αν τις ζήσετε, αν τις μετασχηματίσετε σε συναισθήματα. Αυτό το νόημα έχει και η τόσο παραγνωρισμένη λατρεία της Ιεράς Καρδίας. Η αιχμή που τρύπησε το στήθος του Κυρίου Ημών Ιησού Χριστού είναι το βέλος που δείχνει το δρόμο που παίρνουν οι ιδέες για ν’ αποχτήσουν αξία. Εξάλλου το Αίμα και το νερό που κύλησαν από την Καρδιά είναι η εικόνα της ένωσης του Πνεύματος με την ύλη, που αποτελεί τη μόνη έγκυρη κατανόηση. Νομίζω πως με καταλαβαίνετε. Κατεβάστε τις [ιδέες]» (σ.14, μετάφραση τροποποιημένη, υπογραμμίζει ο συγγραφέας).
Η πρώτη γαλλική έκδοση, σε επιμέλεια του Marcel Béalu, δεν αποκαλύπτει το όνομα του νεαρού ποιητή, αναφέρει απλώς τα αρχικά του (J. E.), τα οποία, στο εισαγωγικό σημείωμα του μεταφραστή της ελληνικής έκδοσης, παραλείπονται. Το πλήρες όνομα του παραλήπτη αποκαλύφθηκε το 1976 στην αγγλική μετάφραση του βιβλίου (Advice to a Young Poet, The Menard Press): Jacques Évrard, ο οποίος επιλογίζει και την έκδοση.
Η μοίρα του Μαξ Ζακόμπ μετά από εκείνη τη συνάντηση μάς είναι γνωστή: συλλαμβάνεται και οδηγείται στο Ντρανσύ, στις 28 Φεβρουαρίου 1944. Δεν πρόλαβε ωστόσο να οδηγηθεί στο Άουσβιτς, αλλά πέθανε εκεί, στο Θεραπευτήριο, μετά από λίγες μέρες, στις 5 Μαρτίου, εξαντλημένος, μα ήρεμος, με την πεποίθηση, σύμφωνα με μαρτυρίες, ότι βρίσκεται μαζί με τον Θεό. Και εκείνος ο νεαρός ποιητής τι να απέγινε; Ένα πρόσφατο βιβλίο μου κίνησε την περιέργεια (Philippe Douroux, Max Jacob et le jeune SS, Flammarion, 2026) και έμαθα όσα δεν θα μπορούσα ποτέ να φανταστώ. Ο Ζακ Εβράρ, για να μη μακρηγορώ, εγκατέλειψε τις ποιητικές φιλοδοξίες και ντύθηκε τη στολή των Waffen SS! Το πρώτο βήμα ήταν η ένταξη στη Λεγεώνα Γάλλων εθελοντών κατά του μπολσεβικισμού (LVF, Légion des volontaires français contre le bolchevisme), μετά οι εθελοντές αυτοί περνούσαν στη Βέρμαχτ και κατέληγαν στα Βάφφεν Ες Ες. Ας σημειώσω παρενθετικά ότι ο συγγραφέας του βιβλίου έχει ερευνήσει καλά την ιστορία της LVF και των Γάλλων Ες Ες, γιατί εκεί ανήκε και ο πατέρας του. Ο Εβράρ εντάσσεται στη LVF στις 26 Ιουνίου 1944 και τον Αύγουστο του 1944 περνάει στις τάξεις των Βάφφεν Ες Ες, στην γαλλική ταξιαρχία Charlemagne, και πολεμάει μέχρι το τέλος, μέχρι την πτώση του Βερολίνου. Επέζησε και επέστρεψε στη Γαλλία, όπου δικάστηκε και καταδικάστηκε σε πέντε χρόνια κάθειρξη, εξέτισε μερικούς μήνες και αμνηστεύτηκε. Δεν ξανάγραψε ποιήματα αλλά σταδιοδρόμησε ως χειρούργος ορθοπεδικός. Το 1993, ένα χρόνο πριν πεθάνει, εκδίδει ένα βιβλιαράκι (αυτοέκδοση 47 σελίδων, σε 150 αντίτυπα), με τίτλο Correspondance entre Max Jacob et un jeune poète, που μόνο στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας μπορεί να το διαβάσει κανείς. Ο Φιλίπ Ντουρού το διάβασε και παραθέτω από το βιβλίο του μια φράση του Εβράρ: «Στο σημείο αυτό οι δρόμοι μας χώρισαν και ο καθένας μας τράβηξε για το πεπρωμένο του. Γνωρίζουμε εκείνο του Μαξ Ζακόμπ. Το δικό μου ήταν λιγότερο τραγικό· βρίσκεται κοντά περισσότερο στο πεπρωμένο του Έζρα Πάουντ, που τον αλυσόδεσαν άλλοι δήμιοι» (σ. 161). Ο Ζακ Εβράρ, αμετανόητα ναζιστής σε όλη τη ζωή του, δεν τολμάει να αναφέρει καν ποιο ήταν ακριβώς το πεπρωμένο του Μαξ Ζακόμπ, ενώ τολμάει, αντίθετα, να συγκρίνει τον εαυτό του με τον Πάουντ!
Η ιστορία αυτή επαναβεβαιώνει όσα γνωρίζουμε ήδη από την ευαγγελική παραβολή του σπορέως, ότι ο λόγος ακόμη και των πιο σοφών ανθρώπων είναι αδέσποτος, δεν ξέρει κανείς, ούτε οι ίδιοι, πού θα πέσει και τι θα απογίνει. Ο Μαξ Ζακόμπ συμβούλευε ποιητικά έναν δήμιό του! Υπάρχει πάντως κάτι που πρέπει να κρατήσουμε από αυτό το περιστατικό: μπορεί πράγματι τα ποιήματα να μη γράφονται με ιδέες, όπως δίδασκε ο Μαλλαρμέ και όπως συμβουλεύει ο Ζακόμπ, οι ιδέες όμως έχουν σημασία στη ζωή μας, ιδίως μάλιστα όταν γίνονται συναισθήματα: ο νεαρός Εβράρ ντύθηκε τη στολή των Ες Ες, επειδή, ακολουθώντας άλλους δασκάλους (καταπώς εξηγεί ο Ντουρού), πίστεψε με πάθος την ιδέα ότι το Τρίτο Ράιχ θα νικήσει και θα λυτρώσει τον κόσμο από τους Εβραίους και τους κομμουνιστές. Τα ποιήματα του ήταν πια περιττά, τραγουδούσε τώρα ναζιστικά εμβατήρια. Ο Εβράρ δεν ξεγελάστηκε, δεν παρασύρθηκε, ήταν φασίστας με ιδεολογική πεποίθηση, όπως και εκατομμύρια άλλοι, τότε και τώρα.